Schijnzelfstandigheid 2026: wat het is, hoe de Belastingdienst handhaaft en hoe je je positie beschermt

Wat is schijnzelfstandigheid?

Schijnzelfstandigheid ontstaat wanneer iemand als zelfstandige werkt, maar de arbeidsrelatie feitelijk voldoet aan de kenmerken van loondienst. De Belastingdienst en de rechter beoordelen dan of er sprake is van een arbeidsovereenkomst in de zin van artikel 7:610 van het Burgerlijk Wetboek. De contractvorm (zzp of loondienst) telt minder dan de werkelijkheid.

De discussie rondom schijnzelfstandigheid loopt al jaren. De Wet DBA (2016) schafte de VAR-verklaring af, maar handhaving bleef lang beperkt door een moratorium. Dat moratorium eindigde op 1 januari 2025: sindsdien handhaaft de Belastingdienst op basis van de feitelijke werkwijze.

De drie pijlers van een arbeidsovereenkomst (art. 7:610 BW)

Om te bepalen of er sprake is van loondienst, kijkt de rechter naar drie elementen die tegelijk aanwezig moeten zijn. Ontbreekt er een, dan is er in beginsel geen arbeidsovereenkomst.

1. 1

   Persoonlijke arbeid verrichten

   De arbeid wordt persoonlijk verricht, zonder structurele vervanging. Als je jezelf altijd vrij kunt laten vervangen door iemand anders, wijst dat op zelfstandigheid. Alleen op papier een vervangingsclausule opnemen is niet voldoende: die clausule moet in de praktijk ook daadwerkelijk worden gebruikt.

2. 2

   Loon ontvangen

   Er is een periodieke of vaste vergoeding die sterk lijkt op een salaris. Denk aan: vaste maandfacturen van hetzelfde bedrag, betaling per gewerkt uur zonder ondernemersrisico. Een variabel tarief met wisselende opdrachten duidt eerder op ondernemerschap.

3. 3

   Gezagsverhouding (ondergeschiktheid)

   De opdrachtgever bepaalt hoe, wanneer en waar er wordt gewerkt. Denk aan: vaste werktijden, instructies over de uitvoering, werkplek ter beschikking gesteld, of integratie in de organisatiestructuur van de opdrachtgever. Dit is in de praktijk het meest bepalende criterium.

De Hoge Raad heeft in zijn arrest van 6 november 2020 (ECLI:NL:HR:2020:1748, Deliveroo) bevestigd dat de beoordeling holistische kijkt naar alle omstandigheden van het geval. Er is geen checklist met een vaste uitkomst.

Hoe beoordeelt de Belastingdienst dit in de praktijk?

De Belastingdienst kijkt niet alleen naar het contract, maar naar de manier waarop er daadwerkelijk wordt gewerkt. Concrete indicatoren die richting loondienst wijzen:

• ⚠Je werkt uitsluitend of bijna uitsluitend voor één opdrachtgever
• ⚠Je bent niet vervangbaar of de vervangingsclausule wordt nooit gebruikt
• ⚠De opdrachtgever bepaalt je werktijden of werklocatie
• ⚠Je gebruikt uitsluitend materialen of apparatuur van de opdrachtgever
• ⚠Je bent opgenomen in het werkrooster of de organisatiestructuur
• ⚠Je hebt geen eigen klanten, geen eigen aanbod en geen ondernemersrisico
• ⚠Je hebt geen of nauwelijks aftrekbare zakelijke kosten

Geen van deze indicatoren is op zichzelf beslissend. Het gaat om het totaalplaatje. Een modelovereenkomst geeft houvast over de contractvorm, maar is geen garantie als de feitelijke werkwijze afwijkt.

Gevolgen: wie betaalt de prijs?

Als de Belastingdienst een arbeidsrelatie vaststelt, zijn de gevolgen aanzienlijk, met name voor de opdrachtgever.

• ✗Naheffingsaanslag loonheffingen: De opdrachtgever had loonbelasting en premies werknemersverzekeringen moeten inhouden en afdragen. De Belastingdienst kan tot vijf jaar terug naheffingen opleggen (bij opzet of grove schuld tien jaar).
• ✗Boetes: Naast de naheffing kunnen verzuimboetes en vergrijpboetes worden opgelegd. De hoogte hangt af van de mate van verwijtbaarheid. Raadpleeg belastingdienst.nl of een adviseur voor actuele percentages.
• ✗Gevolgen voor de zzp'er: Als je als 'werknemer' wordt aangemerkt, vervallen de ondernemersaftrekken (zelfstandigenaftrek, MKB-winstvrijstelling) voor die opdracht. Bovendien kan je recht op uitkeringen (WW, WIA) achteraf anders worden berekend.
• ✗Reputatie- en opdrachtrisico: Een handhavingstraject trekt aandacht. Opdrachtgevers kunnen terughoudend worden met zzp-inhuur, wat indirect je opdrachtenportefeuille raakt.

Hoe bescherm je je positie als zzp'er?

De beste bescherming is een werkwijze die daadwerkelijk overeenkomt met ondernemerschap. Contractuele maatregelen helpen, maar de feitelijke uitvoering weegt zwaarder.

• ✓Werk voor meerdere opdrachtgevers: Twee of meer actieve opdrachtgevers tegelijk versterkt je ondernemersstatus. Afhankelijkheid van één opdrachtgever voor meer dan 70% van je omzet is een risicosignaal.
• ✓Gebruik een vervangingsclausule en pas deze ook toe: Neem in je overeenkomst op dat je je kunt laten vervangen, en doe dat ook in de praktijk. Eén aantoonbare vervanging is waardevoller dan tien clausules op papier.
• ✓Bepaal zelf je werkwijze: Je bepaalt hoe je het werk uitvoert, niet de opdrachtgever. Leg de eindresultaten vast (resultaatgericht), niet de uren of de methode. Voorkom dat de opdrachtgever instructies geeft over werkwijze of werktijden.
• ✓Draag zelf je zakelijke kosten: Gebruik je eigen apparatuur, software en werkplek. Kosten die je zakelijk aftrekt (computer, telefoon, accountant, verzekering) zijn ook bewijs van ondernemerschap.
• ✓Werk met een heldere opdrachtovereenkomst: Een goed contract legt de opdracht, het resultaat, de duur en de vergoeding vast. Gebruik een modelovereenkomst van de Belastingdienst als basis, maar zorg dat de feitelijke werkwijze aansluit.
• ✓Houd je ondernemersuren bij: Het urencriterium (1.225 uur per jaar) geldt voor de zelfstandigenaftrek, maar je urenstaat is ook bewijs van serieus ondernemerschap. Zie ook:

Urencriterium uitleg: 1.225 uur en de zelfstandigenaftrek en Zakelijke kosten aftrekken als zzp'er.

Veelgestelde vragen over schijnzelfstandigheid